बैलगाडा शर्यत हा महाराष्ट्राचा पारंपरिक खेळ असून ग्रामीण संस्कृतीचा अविभाज्य भाग आहे. ही शर्यत प्रामुख्याने गावातील उत्सव, यात्रा आणि विशेष प्रसंगी आयोजित केली जाते. बैल आणि शेतकऱ्यांमधील नातं दृढ करण्यास ही शर्यत मदत करते .
बैलगाडा शर्यत हे महाराष्ट्रातील पारंपारिक आणि ग्रामीण भागात लोकप्रिय असलेले एक क्रीडा प्रकार आहे. शेतकरी आणि बैल यांच्या नात्याचा उत्सव असून, या शर्यतीची खास प्रतिष्ठा आणि परंपरा आहे. बैलगाडा शर्यतीचा इतिहास बैलगाडा शर्यतीचा इतिहास १८व्या-१९व्या शतकात भारतात वेगवेगळ्या राज्यात सुरू झाला आहे. महाराष्ट्रात "शंकरपट" म्हणून ओळखली जाणारी ही शर्यत, कर्नाटकात "कंबाला", तामिळनाडूत "रेकला," तर पंजाबमध्ये "बौलदा दी दौड" अशी वेगवेगळ्या नावांनी ओळखली जाते. ही शर्यत शेतकऱ्यांच्या सामाजिक प्रतिष्ठेशी जोडलेली आहे. शर्यतीचे स्वरूप आणि नियम बैलगाडा शर्यतीत दोन वा अधिक बैलगाड्या एका निश्चित अंतरावर स्पर्धा करतात. बहुतेक शर्यतीमधील अंतर ४५० फूट (सपाट घाटासाठी) आणि ४३० फूट (चढ घाटासाठी) असते. सर्वात कमी वेळेत हे अंतर पार करणाऱ्या बैलगाड्याला "घाटाचा राजा" मानले जाते. शर्यतीसाठी खास मऊ मातीचे घाट तयार केले जातात, ज्यावर दोन्ही बाजूला संरक्षक कठडे असतात आणि बघ्यांची बसण्याची सोय केली जाते. प्रत्येक शर्यतीला सेकंदावर आधारित विजेता निवडला जातो – जसे १२ सेकंदमध्ये पहिला क्रमांक, १३ सेकंदमध्ये दुसरा क्रमांक, वगैरे. बैलांची निगा आणि व्यायाम शर्यतीमध्ये भाग घेणारे बैल वर्षभर उत्तम देखरेख आणि खास प्रशिक्षण घेतात. शर्यती संदर्भात बैलांच्या आहाराची आणि वाढीची विशेष काळजी घेतली जाते. मालिकांसाठी हे अभिमानाचे आणि प्रतिष्ठेचे प्रतीक आहे. बंदी, वाद आणि न्यायालयीन बाबी पीईटीए व प्राणीहक्क संस्थेच्या हस्तक्षेपामुळे, 2017 मधे मुंबई उच्च न्यायालयाने बैलगाडा शर्यतींवर बंदी घातली होती; मात्र 2021 मध्ये सर्वोच्च न्यायालयाने सशर्त परवानगी दिली आणि पुन्हा शर्यतींना चालना मिळाली. या शर्यतींमुळे बैलांचे संरक्षण होत असल्याचे शेतकऱ्यांचे म्हणणे आहे. काही स्वयंसेवी संस्थांच्या मतानुसार शर्यतीमुळे बैलांचे छळ होतो, म्हणून बंदी घालण्यात आली होती; मात्र शेतकरी व बैल मालकांच्या म्हणण्यानुसार ही बंदी शेतकऱ्यांचे नुकसान करणारी ठरली. बैलगाडा शर्यतीचे सांस्कृतिक महत्त्व शर्यतीला गावपातळीवर यात्रा, उत्सव आणि सामाजिक सलोख्यात मोठे स्थान आहे. ग्रामीण भागातील उत्सवांमध्ये या शर्यतींना खास मान दिला जातो. खिल्लार या स्थानिक जातीचे बैल शर्यतींसाठी प्रसिद्ध आहेत आणि त्यांच्या देखरेखीमुळे त्या गोटाचा प्रचार आणि संरक्षणही होते. आधुनिक परंपरा बैलगाडा शर्यतीमध्ये आता आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर होत आहे. विजेता ठरवण्यासाठी स्टॉपवॉच, इलेक्ट्रॉनिक टाइमर यांचा वापर केला जातो. बक्षीसही मोठ्या प्रमाणावर दिले जाते. शर्यतीदरम्यान सुरक्षितता आणि बैलांच्या कल्याणाचीही विशेष काळजी घेतली जाते. कळस केवळ स्पर्धा नव्हे, तर सामाजिक जाणीव, शेतकऱ्यांचे अभिमान आणि महाराष्ट्राच्या ग्रामीण संस्कृतीचे हे अनमोल वैशिष्ट्य आहे.
सर्वोच्च न्यायालयाच्या निर्णयानंतर शासनाने शर्यतीसाठी सुमारे १०० पेक्षा जास्त अटी व सूचना जारी केल्या आहेत. शर्यती फक्त पारंपरिक सण, उत्सव किंवा यात्रेच्या निमित्ताने होऊ शकतात. निवडणूकी किंवा सार्वजनिक कार्यक्रमासाठी शर्यतीला अनुमती नाही [3].
शर्यतीमुळे एकोप्याचा व उत्सवाचा अनुभव मिळतो; गावातील लोक एकत्र येतात, पर्यटनाला चालना मिळते आणि पारंपरिक खेळांची ओळख नवीन पिढीसही मिळते [2].